Béo phì là tình trạng tích tụ mỡ thừa hoặc bất thường, có thể ảnh hưởng xấu đến sức khỏe. Béo phì được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) phân loại là một bệnh mãn tính, tái phát phát sinh từ các tương tác phức tạp giữa di truyền, sinh học thần kinh, hành vi ăn uống, khả năng tiếp cận chế độ ăn uống lành mạnh, lực lượng thị trường và môi trường rộng lớn hơn. 

Theo Nguyễn Khắc Hùng, Đại Học Thái Nguyên, bệnh béo phì là tình trạng vượt quá cân nặng theo chuẩn so với chiều cao, là hiện tượng tích lũy thái quá và không bình thường của lipit trong các tổ chức mỡ, năng lượng mỡ một cách không bình thường ở một vị trí hay toàn cơ thể. Như vậy, chúng ta có thể hiểu béo phì là tình trạng tích mỡ quá mức dẫn đến nguy cơ tăng bệnh tật, tình trạng này xảy ra do sự tích lũy năng lượng không cân đối của cơ thể.

Chế độ dinh dưỡng

       Người ta nhận thấy 80% trẻ bị  béo phì là do ăn quá mức cần thiết, ăn quá nhiều thức ăn, tỉ lệ thức ăn béo trong khẩu phần ăn quá cao. Ngoài ra, khi vào cơ thể, các protein, lipitd, gluxit dư thừa đều có thể chuyển hóa thành chất béo dư trữ và tích lại dần dần trong lớp mỡ dưới da và ngày càng làm cho lớp mỡ đó phát triển trở nên béo phì. Do vậy , không nên chỉ coi việc ăn nhiều thịt, nhiều mỡ mới gây béo phì mà ăn quá nhiều chất bột, đường, đồ ngọt cũng là nguyên nhân gây béo phì

       Mặt khác, chế độ ăn ít thay đổi ( ăn mãi một loại thức ăn) cũng gây ra béo phì

       Ngoài ra, còn nguyên nhân do rối loạn chuyển háo trong cơ thể qua vai trò của hệ thần kinh và các tuyến nội tiết ( bệnh ở tuyến yên, tuyến giáp , tuyến thượng thận).

Chế độ vận động

       Cùng với yếu tố ăn uống, sự gia tăng tỉ lệ béo phì ở trẻ đi song song với sự giảm hoạt động thể lực trong một lối sống tĩnh tại. Nếp sống ít hoạt động thể lực làm tăng nguy cơ béo phì ở trẻ em. Tỉ lệ mỡ trong cơ thể bị ảnh hưởng bời mức độ hoạt dộng thể lực của trẻ. Trong quá trình vận động mỡ trong cơ thể giảm đi, khối lượng cơ bắp tăng dần. Trẻ ít vận động làm tăng tích lũy mỡ, hạn chế sự phát triển của cơ bắp. Chúng ta thường thấy ở trẻ béo phì chế độ vận động của trẻ thấp, trẻ thường lười vận động, thường xuyên ngồi một chỗ xem tivi

Yếu tố kinh tế-xã hội

        Các yếu tố kinh tế-xã hội cũng tác động mạnh đến trẻ em góp phần làm gia tăng tỉ lệ béo phì. Khi chất lượng cuộc sống ngày một nâng cao, bữa cơm gia đình ngày càng xuất hiện nhiều những món ăn có nhiều chất béo, đồ ăn sẵn. Trong gia đình luôn có sẵn thức ăn bánh kẹo, phô mai, xúc xích, sữa, nước ngọt để thỏa mãn nhu cầu của trẻ. Trẻ thường ít chịu sự quản lí về nhu cầu ăn uống do cha mẹ bận rộn. Đặc biệt ở các đô thị lớn trẻ thường được đưa đón bằng xe máy, ô tô, ít đi bộ, vận động. Các khu vui chơi giành cho trẻ chơi ít, trẻ thường lười vận động, khi đến lớp, về nhà trẻ thường ngồi vào chỗ xem tivi, ăn uống. Do vậy, trẻ bị hạn chế vận động trong khi điều kiện ăn uống lại dư thừa dẫn đến tình trạng béo phì

 Ngoài ra các nguyên nhân có thể do yếu tố di truyền

  Trong gia đình có cha và mẹ béo phì, khả năng thừa cân- béo phì của trẻ cao hơn. Bố mẹ béo phì có khả năng di truyền chứng bệnh này cho con cái rất lớn. Có bằng chứng cho thấy gen là nhân tố quan trọng  của việc di truyền bệnh béo phì. Các nghiên cứu về gia đình cho thấy yếu tố sinh học ảnh hưởng tới béo phì thể hiện việc kiểm soát cân nặng, và việc di truyền quyết định từ 25% đến 40% nguy cơ bị béo phì, còn môi trường chiếm 30-60% .

Ngoài các nguyên nhân trên cũng có thể do yếu tố di truyền đáp ứng sinh nhiệt kém. Yếu tố di truyền có vai trò đối với những trẻ béo phì thường có cha mẹ béo, tuy vậy, nhìn trên đa số cộng đồng, yếu tố này không lớn lắm.

• Hạn chế đồ ăn nhanh, nước ngọt, bánh kẹo nhiều đường

• Tăng cường rau xanh, trái cây, thực phẩm giàu chất xơ

• Ăn đúng bữa, không bỏ bữa sáng

• Kiểm soát khẩu phần (không ăn quá no)

Tăng cường vận động thể chất

Việc vận động đóng vai trò rất quan trọng trong phòng tránh béo phì ở trẻ em. Trẻ nên được khuyến khích tập thể dục ít nhất từ 30–60 phút mỗi ngày với các hoạt động phù hợp với độ tuổi.

• Đối với trẻ nhỏ: có thể cho trẻ tham gia các hoạt động như chạy nhảy, chơi đuổi bắt, nhảy dây.
• Đối với trẻ lớn hơn: nên tham gia các môn thể thao như đá bóng, bơi lội, cầu lông, đạp xe,…

Ngoài ra, cần hạn chế thời gian ngồi lâu (xem TV, chơi điện thoại, máy tính). Ngồi nhiều không chỉ làm giảm tiêu hao năng lượng mà còn dễ dẫn đến tích tụ mỡ thừa. Cha mẹ nên tạo điều kiện để trẻ vận động ngoài trời thay vì chỉ ở trong nhà.

Ngủ đủ giấc và đúng giờ

• Giấc ngủ ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển và cân nặng của trẻ.

• Trẻ em nên ngủ khoảng 8–10 tiếng mỗi ngày (tùy theo độ tuổi).

• Cần duy trì thói quen ngủ đúng giờ, dậy đúng giờ, tránh thức khuya.

Ngủ không đủ giấc có thể làm rối loạn hormone kiểm soát cảm giác đói và no, khiến trẻ ăn nhiều hơn và dễ tăng cân. Ngược lại, ngủ đủ giấc giúp cơ thể phục hồi năng lượng và duy trì cân nặng hợp lý.

Hạn chế sử dụng thiết bị điện tử

• Việc sử dụng điện thoại, máy tính, TV quá nhiều là một trong những nguyên nhân dẫn đến béo phì ở trẻ.

• Trẻ không nên sử dụng thiết bị điện tử quá 2 giờ mỗi ngày.

• Tránh thói quen vừa ăn vừa xem TV hoặc điện thoại, vì điều này khiến trẻ mất kiểm soát lượng thức ăn, dễ ăn quá nhiều.

Cha mẹ nên hướng trẻ đến các hoạt động lành mạnh hơn như đọc sách, chơi thể thao hoặc tham gia các hoạt động ngoài trời.

Gia đình làm gương cho trẻ

• Gia đình có vai trò rất quan trọng trong việc hình thành thói quen sống của trẻ.

• Cha mẹ cần ăn uống lành mạnh, hạn chế đồ ăn nhanh, nước ngọt và thực phẩm nhiều dầu mỡ.

• Duy trì lối sống khoa học: ăn đúng giờ, ngủ đủ giấc, tập thể dục thường xuyên.

Ngoài ra, cha mẹ nên

• Cùng con vận động như đi bộ, đạp xe, chơi thể thao.

• Cùng con nấu ăn để hướng dẫn trẻ lựa chọn thực phẩm tốt cho sức khỏe.

Khi cha mẹ làm gương tốt, trẻ sẽ dễ dàng học theo và hình thành thói quen tích cực.

Theo dõi cân nặng và sức khỏe định kỳ

• Việc theo dõi sự phát triển của trẻ giúp phát hiện sớm nguy cơ béo phì.

• Nên kiểm tra chiều cao và cân nặng định kỳ (1–3 tháng/lần).

• So sánh với bảng chuẩn để biết trẻ có phát triển bình thường hay không.

Nếu phát hiện dấu hiệu tăng cân nhanh hoặc vượt chuẩn, cần:

• Điều chỉnh chế độ ăn uống hợp lý

• Tăng cường vận động

– Biến đổi hình thể: Sự tích tụ mỡ quá mức ở vùng bụng, đùi, ngực và cằm khiến trẻ trông đồ sộ hơn bạn bè cùng lứa. Trẻ thường có biểu hiện rạn da hoặc xạm da ở các vùng nếp gấp (vùng cổ, nách).

– Rối loạn chức năng vận động: Trọng lượng dư thừa tạo áp lực lên hệ xương khớp còn non nớt, khiến trẻ dễ bị đau chân, mỏi lưng. Trẻ thường vận động chậm chạp, vụng về, nhanh mất sức và khó thực hiện các động tác khéo léo.

– Hệ hô hấp và giấc ngủ: Trẻ béo phì thường thở nông, nhanh khi vận động. Khi ngủ, trẻ dễ bị ngáy hoặc có hội chứng ngưng thở khi ngủ, dẫn đến chất lượng giấc ngủ kém, gây buồn ngủ vào ban ngày.

– Sự thèm ăn bất thường: Cơ chế điều hòa năng lượng bị rối loạn khiến trẻ luôn có cảm giác đói, đặc biệt là thèm các loại thực phẩm chứa nhiều đường và chất béo, tạo thành một vòng lặp tăng cân khó kiểm soát.

 Đặc điểm tâm lý

Giai đoạn 5-6 tuổi là lúc trẻ bắt đầu hình thành ý thức về “cái tôi” và hình ảnh bản thân thông qua sự nhận xét của người khác.

– Sự tự ti và mặc cảm ngoại hình: Trẻ bắt đầu nhận ra mình “khác biệt” so với bạn bè. Những lời trêu chọc về cân nặng khiến trẻ cảm thấy xấu hổ, tự ti về cơ thể, từ đó sinh ra tâm lý thu mình.

– Rối loạn cảm xúc: Trẻ dễ rơi vào trạng thái lo âu, buồn bã, thậm chí là trầm cảm sớm. Trẻ béo phì thường nhạy cảm hơn với những lời nhận xét tiêu cực và dễ nảy sinh tâm lý cáu gắt hoặc lầm lì để tự bảo vệ mình.

– Hạn chế kỹ năng xã hội: Do mặc cảm và khó khăn trong vận động, trẻ ít tham gia vào các trò chơi tập thể. Việc bị cô lập hoặc bị bắt nạt (bullying) ở trường học khiến trẻ mất đi cơ hội rèn luyện kỹ năng giao tiếp, dẫn đến sự cô đơn.

– Ảnh hưởng đến nhận thức: Một số nghiên cứu cho thấy sự mệt mỏi về thể chất và áp lực tâm lý có thể làm giảm khả năng tập trung của trẻ trong học tập, gây ảnh hưởng đến kết quả những năm đầu cấp tiểu học

Cha mẹ có trình độ học vấn cao thường có kiến thức dinh dưỡng tốt hơn biết cách xây dựng chế độ ăn cân bằng và khuyến khích trẻ vận động.

Ngược lại, trình độ học vấn thấp có thể dẫn đến thiếu hiểu biết về dinh dưỡng, tăng nguy cơ béo phì ở trẻ em.

Yếu tố kinh tế xã hội

Xã hội càng phát triển thì chế độ ăn hiện đại với thức ăn nhanh, đồ uống có đường và thực phẩm chế biến sẵn được xem là trẻ em yêu thích nhất được xác định là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng béo phì.

Theo khảo sát của Viện Dinh dưỡng, trẻ em Việt Nam tiêu thụ trung bình 30-40g đường mỗi ngày, vượt xa khuyến nghị của WHO (dưới 25g/ngày). Đồng thời, trẻ em đô thị dành trung bình 4-6 giờ mỗi ngày cho các hoạt động ít vận động như xem tivi, sử dụng máy tính và thiết bị điện tử.

Yếu tố trường mầm non

Chế độ dinh dưỡng tại trường

– Thực đơn tại trường mầm non quyết định phần lớn lượng calo trẻ hấp thụ trong ngày. 

– Thực đơn giàu năng lượng, nhiều đường và chất béo bão hòa làm tăng nguy cơ béo phì. 

– Ngược lại, thực đơn cân bằng với rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt giúp phòng ngừa thừa cân.

Hoạt động thể chất

– Thiếu sân chơi hoặc chương trình vận động khiến trẻ ít hoạt động, dễ tích lũy mỡ thừa. 

– Các chương trình thể dục, trò chơi vận động ngoài trời giúp trẻ duy trì cân nặng hợp lý.

Thói quen ăn uống và hành vi

– Trường mầm non là nơi hình thành thói quen ăn uống ban đầu. 

– Giáo viên khuyến khích trẻ ăn rau, uống nước lọc thay vì nước ngọt sẽ tạo nền tảng tốt. 

– Ngược lại, việc thưởng trẻ bằng đồ ngọt dễ dẫn đến thói quen ăn uống không lành mạnh.

Vai trò giáo viên và nhà trường

– Giáo viên có thể giáo dục trẻ về dinh dưỡng và vận động thông qua trò chơi, bài học. 

– Nhà trường phối hợp với phụ huynh để xây dựng chế độ ăn và vận động đồng bộ, giảm nguy cơ béo phì.

Cách tính chỉ số BMI: BMI = W/H^2

Trong đó:

• H: Chiều cao tính theo đơn vị (mét – m);
• W: Cân nặng của trẻ béo phì tính theo đơn vị (kilogram – kg).
• BMI= Cân nặng(kg)/ chiều cao(m)
• Cách đánh giá tình trạng dinh dưỡng theo chuẩn của WHO dành cho người châu Á được Bộ Y tế Việt Nam khuyến nghị

       Về mặt hoạt động thể lực, trẻ béo phì thường hoạt động chậm chạp nặng nề hơn trẻ khác do lớp mỡ dày chèn ép các cơ bắp cản trở sự hoạt động của chúng.

       Về sức khỏe, trẻ béo phì khi lớn lên có nhiều nguy cơ mắc bệnh tim mạch: tăng huyết áp, nhồi máu cơ tim, tiểu đường, sỏi mật , bệnh sương khớp, rối loạn chức phận dạ dày, ruột, bệnh ngoài da và có nguy cơ cao mắc một số bệnh ung thư: ung thư vú, tử cung, tiền liệt tuyến. Một số nghiên cứu cho thấy 75% trường hợp béo phì ở trẻ em tồn tại tới khi trưởng thành .

        Béo phì khiến trẻ dễ bị rối loạn tiêu hóa do mỡ thừa bám quanh thành ruột, cản trở hoạt động tiêu hóa. Bên cạnh đó, việc tiêu thụ nhiều thực phẩm không lành mạnh khiến hệ tiêu hóa phải hoạt động quá mức. Đặc biệt, mỡ dư thừa tích tụ tại gan có thể dẫn đến các bệnh nguy hiểm như gan nhiễm mỡ, viêm gan, xơ gan.

Ảnh hưởng về tâm lí

       Trẻ béo phì dễ bị mặc cảm do bị bạn bè trêu chọc, phân biệt đối xử làm ảnh hưởng đến tâm lí và khả năng học tập của trẻ, thậm chí có  những biểu hiện tiêu cực như coi thường bản thân. Chính vì vậy các em ngày càng xa cách bạn bè và không muốn tham gia vào các hoạt động tập thể . Các tổn thương tâm lí này nếu không được phát hiện và can thiệp kịp thời sẽ kéo dài đến tuổi trưởng thành làm cho trẻ trở nên khó hòa nhập cộng đồng , có tư tưởng nổi loạn, thậm chí có những hành vi làm ảnh hưởng đến tính mạng bản thân

       Trẻ mất thoải mái trong cuộc sống, có cảm giác bức bối, khó chịu về mùa hè do lớp mỡ dày đã trở thành như một hệ thống cách nhiệt, cảm thấy mệt mỏi toàn thân, làm cho cuộc sống thiế thoải mái .

Hậu quả về kinh tế xã hội

       Hậu quả về kinh tế có thể chia ra làm hai loại: hậu quả trực tiếp và hậu quả gián tiếp. Hậu quả trực tiếp đó chính là những chi phí dành  cho chữa bệnh béo phì và các bệnh có liên quan đến béo phì. Còn hậu quả gián tiếp là việc giảm năng lực sản xuất do những bệnh béo phì gây ra cho người lao động, những cho phí liên quan đến bệnh tật khác và chi phí tử vong. Chi phí bệnh tật được xác định là giá trị của thu nhập bị mất từ ăng suất lao động giảm, hạn chế hoạt động, vắng mặt và ngày giường bệnh. Chi phí tử vong là giá trị thu nhập trong tương lai bị mất do chết sớm. Do đó chúng ta cần phải phát hiện sớm từ lúc trẻ có nguy cơ béo phì để phòng chống .

     Béo phì khiến trẻ dễ bị rối loạn tiêu hóa do mỡ thừa bám quanh thành ruột, cản trở hoạt động tiêu hóa. Bên cạnh đó, việc tiêu thụ nhiều thực phẩm không lành mạnh khiến hệ tiêu hóa phải hoạt động quá mức. Đặc biệt, mỡ dư thừa tích tụ tại gan có thể dẫn đến các bệnh nguy hiểm như gan nhiễm mỡ, viêm gan, xơ gan.

Tăng cân nhanh bất thường

Cân nặng tăng nhanh trong thời gian ngắn

Không phù hợp với độ tuổi và chiều cao

Tích mỡ rõ rệt

Mỡ tập trung ở

Bụng (bụng to, phệ)

Đùi, bắp tay

Mặt tròn, cổ ngắn

Chỉ số BMI cao

BMI vượt mức bình thường

Với trẻ em: so sánh theo biểu đồ tăng trưởng theo tuổi

DẤU HIỆU QUA SINH HOẠT

Ít vận động

Ngại chạy nhảy

Thích ngồi một chỗ (xem TV, điện thoại)

Nhanh mệt

Dễ thở gấp khi vận động nhẹ

Không theo kịp bạn bè

Ăn uống mất kiểm soát

Thích đồ ngọt, đồ chiên rán

Ăn nhiều nhưng vẫn cảm thấy đói

DẤU HIỆU ẢNH HƯỞNG SỨC KHỎE

Rối loạn giấc ngủ

Ngáy khi ngủ

Ngủ không sâu

Vấn đề hô hấp

Khó thở

Thở nhanh

Dấu hiệu sớm của bệnh lý

Tăng huyết áp nhẹ

Đường huyết tăng

Mỡ máu cao

DẤU HIỆU TÂM LÝ (Ở TRẺ EM)

Thiếu tự tin

Ngại giao tiếp

Tự ti về ngoại hình

Dễ bị trêu chọc Ảnh hưởng đến tâm lý học tập